Rất cần khoa học mở cho cách mạng công nghiệp 4.0

  • 11/09/2017
  • 33

Tại Việt Nam thời gian gần đây, bạn có thể nghe nói nhiều tới CMCN4.0 ở khắp mọi nơi, nhất là trên các phương tiện thông tin đại chúng và trên các trang mạng xã hội… Gần đây, tạp chí Tia Sáng tổ chức buổi tọa đàm với chủ đề: "CNTT Việt Nam có thể làm gì trong CMCN4.0?" Quả thật, để trả lời cho câu hỏi ở trên vào lúc này là không dễ, và tôi tin sẽ có nhiều câu trả lời khác nhau, thậm chí rất khác nhau, từ góc nhìn và quan điểm của những người khác nhau, với các lĩnh vực chuyên sâu khác nhau của họ. Là người có đam mê tìm hiểu các thông tin trong lĩnh vực nguồn mở, bao gồm cả phần mềm nguồn mở, phần cứng nguồn mở, khoa học mở, truy cập mở, dữ liệu mở, tài nguyên giáo dục mở và nhiều khái niệm "NGUỒN MỞ" khác, tôi muốn thông qua bài viết này để thử trả lời cho câu hỏi khó đó với góc nhìn của "NGUỒN MỞ", cùng lúc đối chiếu với hiện trạng của Việt Nam để bạn đọc, đặc biệt là những người trong cuộc, có thể cảm nhận được ngay những khó khăn mà chúng ta gặp phải khi đối mặt với CMCN4.0.

Triết lý của "NGUỒN MỞ"
Tôi mê cái triết lý của "NGUỒN MỞ", được diễn giải trong câu sau đây của Bernard Shaw trong cuốn sách "Giới thiệu phần mềm tự do"
1 của Viện Công nghệ Tự do – FTA (Free Technology Academy):

"Nếu bạn có một quả táo và tôi có một quả táo và chúng ta trao đổi táo cho nhau, thì bạn và tôi sẽ vẫn mỗi người có một quả táo. Nhưng nếu bạn có một ý tưởng và tôi có một ý tưởng và chúng ta trao đổi cho nhau những ý tưởng đó, thì mỗi người chúng ta sẽ có 2 ý tưởng".

Đây chính là triết lý cơ bản nhất của thế giới nguồn mở, là nguyên tắc cộng lực tuyệt vời không chỉ cho phần mềm nguồn mở, mà còn cho và là nguồn cảm hứng để chia sẻ mở nhiều điều khác nữa trong thế giới của những thứ vô hình được chia sẻ mở khác, như trong các khái niệm mới được sinh ra thời gian gần đây như "Khoa học mở - Open Science", "Truy cập mở - Open Access", "Dữ liệu Mở - Open Data", "Dữ liệu mở liên kết - Linked Open Data", "Tài nguyên giáo dục mở - Open Educational Resources"…

Ngày nay, nhiều nước trên thế giới, bao gồm cả nước Mỹ và châu Âu, đang triển khai rộng rãi triết lý này và sự chia sẻ mở trong các chương trình, dự án đi với các khái niệm được nêu ở trên, đặc biệt trong trường hợp các chương trình, dự án đó được cấp vốn từ nhà nước, về bản chất là từ tiền của những người dân đóng thuế của các nước đó.

Triết lý này không là đặc tính của thế giới nguồn đóng, bất kể lĩnh vực nào, nơi mà mọi ý tưởng thường không được chia sẻ mở và bản thân sự chia sẻ mở cũng là điều cấm kỵ, không được khuyến khích và/hoặc chào đón trong cái thế giới nguồn đóng đó.

A. Vài đặc tính nổi bật nhất của CMCN4.0
Trong thời gian qua, đã có không ít các bài viết nêu những đặc tính của CMCN4.0, trong số đó, có lẽ nổi bật nhất là: (1) người máy có khả năng thay thế con người; và (2) sự thông minh trong giải quyết nhiều vấn đề khác nhau trong cuộc sống của con người theo các mức độ ‘thông minh' khác nhau, với mức thông minh cao nhất được cho là nhờ vào khả năng sử dụng các kết quả phân tích dữ liệu lớn theo thời gian thực (hoặc gần với thời gian thực) để đưa ra các quyết định điều khiển sự vận hành của một (vài) quy trình công việc nào đó cũng theo thời gian thực (hoặc gần với thời gian thực).

B. Việt Nam trước các cơ hội và thách thức của CMCN4.0
Có một logic đơn giản có lẽ nhiều người sẽ cảm thấy là đương nhiên, đó là, để có thể tiếp cận được và làm được gì đó với CMCN4.0, yêu cầu hàng đầu là phải đổi mới sáng tạo. Để có được đổi mới sáng tạo thì cần phải có tri thức và đầu tư thích đáng cho nghiên cứu/ phát triển và triển khai, cả nhân lực, vật lực và tiền bạc.

Bạn đừng bao giờ nghĩ Việt Nam có thể tiếp cận được hoặc làm gì đó lớn với CMCN4.0 bằng con đường để trở thành "Người mua sắm vĩ đại" như những gì, có lẽ, Việt Nam đã từng làm trong vài thập kỷ vừa qua, và cũng đã được nhắc tới trong một bài trên tạp chí Tia Sáng thời gian gần đây. Vì sao? Vì, ít nhất, bạn cần các dữ liệu về Việt Nam và của Việt Nam.

C. Tại sao khoa học mở, truy cập mở, dữ liệu mở, và tài nguyên giáo dục mở lại cần thiết để Việt Nam có thể nâng cao năng lực tiếp cận trong cuộc CMCN4.0?
Với Việt Nam bây giờ và có lẽ trong vài thập kỷ tới, câu hỏi lớn được đặt ra: Làm thế nào để đổi mới sáng tạo khi mà nhân lực, vật lực và tiền bạc đều rất ít và rất hiếm?

Vô số các ví dụ ở các quốc gia như Mỹ và châu Âu hiện nay, những nơi đang phất cao ngọn cờ khoa học mở, truy cập mở, giáo dục mở và dữ liệu mở, có lẽ là tấm gương sáng để Việt Nam nhận thức ra được con đường tất yếu phải đi nếu thực sự Việt Nam muốn tiếp cận và làm được gì đó trong cuộc CMCN4.0. Biết rằng, để khoa học mở phát triển, Liên minh châu Âu (EU) đã từng đầu tư liên tục trong vòng hơn 1 thập kỷ qua, và chỉ riêng với chương trình Horizon 2020 (https://ec.europa.eu/programmes/horizon2020/en/what-horizon-2020), EU đã và đang đầu tư cho tới năm 2020 một khoản tiền khổng lồ gần 80 tỷ euro để hiện thực hóa ‘Đám mây khoa học mở của châu Âu'.

C1. Khoa học mở
Định nghĩa khoa học mở
2: Khoa học Mở (Open Science) là thực hành khoa học theo cách thức sao cho những người khác có thể cộng tác và đóng góp, nơi mà các dữ liệu nghiên cứu, các ghi chép trong phòng thí nghiệm và các quy trình nghiên cứu khác là sẵn sàng tự do, theo các điều khoản cho phép sử dụng lại, phân phối lại và tái tạo lại nghiên cứu đó và các dữ liệu và phương pháp nằm bên dưới của nó.